How big is X Kromozomu?

X kromozomu, Y ile birlikte insanın iki eşey kromozomundan biridir. Dişilerde her hücrede tipik olarak iki X kromozomu, erkeklerde ise bir X ile bir Y bulunur. Hücre bölünürken ve kromozomlar en sıkı biçimde paketlendiğinde X yaklaşık 4–5 mikrometre uzunluğundadır. Bir mikrometre, bir metrenin milyonda biri, yani bir milimetrenin binde biridir.

Boyut

Kromozom, proteinlerle birlikte tek bir uzun DNA molekülünden oluşur. Çoğu zaman hücrenin çekirdeği içinde yayılmış durumdadır. Hücre bölünmeden önce her kromozomu kopyalar; kardeş kromatit denen iki kopya, sentromer denen boğumlanmış bir noktada bitişik kalır. Bölünme sırasında kromozomlar yoğunlaşır ve mikroskopla görünür hâle gelir.

Bir kromozomun uzunluğu bu yüzden ne zaman ölçüldüğüne bağlıdır; çünkü bölünme ilerledikçe kolları kısalır. Bölünen insan hücreleri üzerinde yapılan, 2024 tarihli bir elektron mikroskobu çalışması, metafazdaki bir kromatitin her mikrometresinde, DNA’nın yapı taşları olan yaklaşık 33 milyon baz çifti buldu. Metafaz, kromozomların hücrenin ortasında sıralandığı evredir.

X, yaklaşık 155 milyon baz çifti taşır; bu nedenle o evrede yaklaşık 4,7 mikrometre uzunluğunda olur. Bu sitedeki 4 mikrometre, bu tahmine yakındır. Bir metafaz kromozomunun kalınlığı, iki kromatit birlikte, yaklaşık 1,2 mikrometredir.

Boyut karşılaştırmaları

X kromozomunun DNA’sı açılıp gerilse yaklaşık 5 santimetre uzunluğunda olurdu; bu, içine paketlendiği kromozomun uzunluğunun yaklaşık 10.000 katıdır.
Bir X kromozomu, 1,7 metre boyunda bir insanın boyuna büyütülse, DNA’sı yaklaşık 17 kilometre uzanırdı.
X, ilk tam dizisi 2023’te yayımlanan ve yaklaşık 62 milyon baz çiftine sahip olan Y kromozomunun yaklaşık iki buçuk katı kadar DNA taşır.
Metafazdaki bir X kromozomunun uzunluğu, 7–8 mikrometre çapındaki bir kırmızı kan hücresinin genişliğinin yaklaşık beşte üç ila üçte ikisi kadardır.
Uç uca dizilen yaklaşık 17–21 X kromozomu, bir insan saçının kalınlığını baştan başa kaplardı; saçın kalınlığı 80–100 mikrometredir.

Tek etkin kopya

X kromozomu, bir hücredeki DNA’nın yaklaşık yüzde 5’ini taşır ve büyük olasılıkla protein yapımı için talimat veren 900–1.400 gen içerir. Y’nin ise yalnızca 70–200 gen taşıdığı düşünülüyor.

İki X kromozomu olan bir hücre, embriyonun gelişiminin erken döneminde bunlardan birini kapatır. Buna X inaktivasyonu denir. Hangi X’in kapatılacağı genellikle rastgeledir; bu yüzden bazı hücrelerde anneden gelen X, bazılarında babadan gelen X etkindir. Bazı genler kapatılmaktan kurtulur ve bunların birçoğu, X’in Y ile paylaştığı bölgelerde, kromozomun uçlarına yakın yer alır.

X’in adı nereden geldi

1891’de biyolog Hermann Henking, asker böceğinin (Pyrrhocoris apterus) testislerinde hücrelerin nasıl bölündüğünü inceliyordu. Bir kromozom diğerlerinden farklı davrandı ve Henking ona “Element x” adını verdi. Bu kromozom sonradan X kromozomu olarak bilinir oldu.

Ad, kromozomun şeklinden değil, Henking’in verdiği etiketten gelir. Kopyalanmış kromozomlar, iki kromatit sentromerde birleştiği için sıklıkla X biçiminde çizilir; bu yalnızca X için değil, kromozomların genelinde geçerlidir.